Maqolada 1905–1917 yillarda Turkistonning yirik shaharlarida nashr etilgan 14 ta jadid gazeta va jurnalining to‘liq raqamli korpusi (taxminan 2,8 mln so‘z) tahlil qilingan. Tadqiqot maqsadi — «ma’naviy yangilanish» tushunchasining matn ichidagi semantik konteksti, eng tez-tez uchraydigan kalit so‘zlar va ularning xronologik dinamikasini aniqlashdan iborat. TEI standartida razmetka qilingan korpus Sketch Engine vositasi orqali tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, jadid matbuotining ma’naviyat tushunchasi diniy va dunyoviy ma’rifat sintezi sifatida shakllangan; «taraqqiy» tushunchasi 1909-yilda barcha gazetalarda eng yuqori chastotaga erishgan.
Jadidchilik harakati XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Turkistonda kechgan eng yirik ma’rifiy-islohiy harakat hisoblanadi. Mazkur harakatning matbuoti — «Tarjumon», «Vaqt», «Sho‘ro», keyinchalik mahalliy «Sadoyi Turkiston», «Sadoyi Farg‘ona», «Oyna» kabi nashrlar — milliy ongning shakllanishida muhim rol o‘ynagan.
Tadqiqotda jadid matbuotining ma’naviy yangilanish g‘oyasi qanday tarzda ifodalanganini, qanday kalit so‘zlardan foydalanilganini va bu g‘oyaning umumislom uyg‘onish harakati bilan qanday bog‘liqligini ko‘rsatamiz.1
Manba va metod
Tadqiqotda Toshkent, Samarqand va Buxoro shaharlarida 1905–1917 yillarda chop etilgan 14 ta gazeta va jurnalning to‘liq raqamli arxivi tahlil qilindi. Korpus hajmi taxminan 2,8 mln so‘z. Tadqiqot uchun TEI standartida razmetka qilingan, leksik chastota tahlili Sketch Engine vositasi orqali amalga oshirilgan.2
«Ma’naviy yangilanish»: kalit so‘zlar tahlili
Jadid matbuotining markaziy g‘oyasi ma’naviy yangilanish bo‘lib, u quyidagi kalit so‘zlar atrofida shakllangan: maorif, taraqqiy, ulum, axloq, hijrat, vatan, millat. Bu so‘zlarning chastota tahlili shuni ko‘rsatadiki, 1908–1912 yillarda eng tez-tez uchraydigan tushuncha — taraqqiy.3
«Millat o‘zining kelajagini fanlar va ma’rifat orqali quradi» — bu jumla Mahmudxo‘ja Behbudiyning «Oyna» jurnalidagi maqolalaridan birida takror keltiriladi va aslida butun jadid matbuotining shiori bo‘lib xizmat qiladi.
Diniy va dunyoviy ma’rifat sintezi
Jadidlar ma’naviyatni shariat doirasidan tashqari emas, balki uning yangicha o‘qilishi sifatida tushunganlar.4 Munavvar Qori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat va Cho‘lpon ijodida bu sintez aniq ko‘rinadi.
Xulosa
Jadid matbuoti, xronologik nuqtai nazardan qisqa davr (taxminan 12 yil) ishlagan bo‘lsa-da, milliy ongning yangilanishiga, ma’naviy mezonlarning qayta ko‘rib chiqilishiga jiddiy hissa qo‘shdi. Uning matnlari hozirgi raqamli gumanitariya yondashuvida qayta o‘rganilishi yangi ilmiy natijalarga olib kelishi mumkin.
Izohlar
- 1Adeeb Khalid (1998) ishida jadidchilikning umumislom uyg‘onish konteksti batafsil tahlil qilingan.
- 2Korpus va metodologiya haqida batafsil ma’lumot maqolaning qo‘shimcha materiallarida (Zenodo) keltirilgan.
- 3«Taraqqiy» tushunchasi 1909-yilda barcha gazetalarda jami 1 247 marta uchrashi qayd etilgan.
- 4Bu xususiyat ayniqsa Fitratning «Hind sayyohi» asarida yaqqol ko‘rinadi.
Adabiyotlar ro‘yxati
- [1]Allworth E. The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present. — Stanford: Hoover Press, 1990.
- [2]Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. — Berkeley: University of California Press, 1998.doi:10.1525/9780520921306
- [3]Qosimov B. Milliy uyg‘onish davri. — Toshkent: Ma’naviyat, 2002. — 318 b.
- [4]Behbudiy M. Tanlangan asarlar. — Toshkent: Ma’naviyat, 1997. — 224 b.
- [5]Cho‘lpon A. Asarlar. 4 jildlik. T. 1. — Toshkent: Sharq, 1994.
- [6]Dudoignon S.A. (ed.) Devout Societies vs. Impious States? — Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 2004.
Tadqiqot O‘zR Innovatsion rivojlanish vazirligi grant doirasida (loyiha N° A1-FQT-2024-117) qisman moliyalashtirilgan.
Mualliflar tomonidan manfaatlar to‘qnashuvi mavjudligi xabar qilinmagan.